Organizacja badań

1. Cele badań

Celem ogólnym ankiety była próba zbadania, jak i w jakim stopniu młody człowiek w wieku „nastu” lat czuje potrzebę wiary? Co wiara w Boga daje młodemu człowiekowi w wieku dorastania? Czym się kieruje młody człowiek, gdy rozwiązuje problemy egzystencjalne?

Przede wszystkim ankieta miała za zadanie sprawdzenie, czy część teoretyczna niniejszej pracy pokrywa się z rzeczywistością i może się do niej odnosić?

Można również wyliczyć cele szczegółowe towarzyszące niniejszej pracy, a są nimi:
· Zbadanie orientacji religijnej oraz zapytanie i próba odpowiedzi na pytanie o własne miejsce w życiu nastolatka. Co daje młodemu człowiekowi wiara w Boga?
· Próba ustalenia osób znaczących w życiu ankietowanych.
· Znalezienie autorytetu w życiu nastolatka.
· Czym jest wiara w życiu nastolatka?
· Co nastolatek uważa za najważniejsze w jego życiu?
· Czy badany uważa, że sam rozum wystarcza do rozwiązania jego problemów egzystencjalnych?

2. Metody badań

Metodą badań zastosowaną do potrzeb niniejszej pracy dyplomowej była ankieta.
Postawiono w niej pięć pytań otwartych, gdzie możliwa była nieograniczona ilość odpowiedzi, oraz trzy pytania, w których zaproponowano odpowiedzi. W każdym z tych pytań zaproponowano inne, czyli wpisanie takiej odpowiedzi, która nie pojawiła się w propozycjach a – wg ankietowanych – powinna się znaleźć.

3. Dobór osób badanych

Jedynym ograniczeniem stosowanym przy doborze osób do ankiety był wiek. Musiały być to osoby w przedziale wiekowym od piętnastu do dziewiętnastu lat (osoby w wieku dorastania).

4. Termin i miejsce przeprowadzenia badań

Ankieta została przeprowadzona w dwóch terminach. W pierwszym terminie, które miało miejsce 20.lutego 1999 r., w ankiecie wzięło udział dwanaście osób w wieku 16 – 17 lat. W drugim terminie – 06. marca 1999 r. w badaniach ankietowych udział wzięło 8 osób w wieku 17 – 18 lat.
Badania ankietowe zostały przeprowadzone w świetlicy Domu Opiekuńczo – Wychowawczego im. Br. Alberta w Płocku i trwały 15 – 20 minut.

Przyjęte cele badań wynikały z potrzeby poznania znaczenia wiary w życiu młodzieży znajdującej się w okresie dorastania. Jest to etap szczególnie ważny z punktu widzenia rozwoju osobowości, ponieważ młody człowiek zaczyna samodzielnie formułować poglądy, oceniać wartości przekazane przez rodzinę i środowisko oraz poszukiwać własnej drogi życiowej. W tym wieku pojawiają się pytania dotyczące sensu życia, przyszłości, odpowiedzialności, relacji z innymi ludźmi, cierpienia, śmierci oraz istnienia Boga. Badanie miało więc umożliwić poznanie sposobu, w jaki młodzież odnosi się do tego rodzaju zagadnień.

Celem ogólnym było ustalenie, czy wiara stanowi dla nastolatków ważny element codziennego życia, czy też jest traktowana przede wszystkim jako tradycja wyniesiona z domu rodzinnego. Istotne było również sprawdzenie, czy młodzi ludzie odwołują się do wiary w chwilach trudnych, podczas podejmowania decyzji oraz poszukiwania odpowiedzi na pytania egzystencjalne. Ankieta miała dostarczyć informacji o osobistych doświadczeniach badanych, ich sposobie rozumienia religijności oraz miejscu wartości duchowych wśród innych celów życiowych.

Cele szczegółowe pozwoliły na dokładniejsze określenie problematyki badawczej. Jednym z nich było poznanie orientacji religijnej ankietowanych, a więc ich stosunku do Boga, wiary, praktyk religijnych i wartości wynikających z religii. Ważne było nie tylko ustalenie, czy badani deklarują się jako osoby wierzące, lecz także poznanie tego, jak rozumieją własną wiarę i jakie znaczenie przypisują jej w życiu. Sama deklaracja religijności nie musi bowiem oznaczać, że wiara wpływa na codzienne postępowanie, wybory moralne lub sposób rozwiązywania problemów.

Kolejnym celem było ustalenie, jakie osoby odgrywają znaczącą rolę w życiu nastolatków. W okresie dzieciństwa najważniejszymi osobami są zazwyczaj rodzice i najbliżsi członkowie rodziny. W okresie dorastania coraz większego znaczenia nabierają natomiast rówieśnicy, nauczyciele, wychowawcy, osoby publiczne oraz przedstawiciele świata kultury i mediów. Badanie miało pomóc w określeniu, czy młodzież nadal uznaje rodziców za podstawowe źródło wsparcia i wartości, czy też częściej poszukuje wzorców poza środowiskiem rodzinnym.

Z zagadnieniem osób znaczących ściśle wiązała się kwestia autorytetu. Ankieta miała umożliwić ustalenie, kogo młodzież uznaje za wzór postępowania i dlaczego dana osoba zasługuje na takie miano. Istotne było sprawdzenie, czy autorytetem stają się osoby kierujące się zasadami moralnymi, posiadające wiedzę i doświadczenie, czy raczej osoby popularne, odnoszące sukcesy lub zajmujące wysoką pozycję społeczną. Odpowiedzi mogły wskazać, jakie cechy charakteru i sposoby postępowania są szczególnie cenione przez młodych ludzi.

Badanie dotyczyło również hierarchii wartości. Pytanie o to, co nastolatek uważa za najważniejsze w swoim życiu, pozwalało poznać jego najważniejsze potrzeby, dążenia i oczekiwania. Wśród wskazywanych wartości mogły znaleźć się rodzina, miłość, przyjaźń, zdrowie, wykształcenie, praca, pieniądze, rozwój osobisty, wiara czy poczucie bezpieczeństwa. Zestawienie tych odpowiedzi z deklarowanym stosunkiem do religii pozwalało ocenić, czy wiara zajmuje wysokie miejsce w systemie wartości młodzieży, czy też pozostaje na dalszym planie.

Szczególnie ważne było pytanie o możliwość rozwiązywania problemów egzystencjalnych wyłącznie za pomocą rozumu. Miało ono skłonić ankietowanych do zastanowienia się, czy wiedza, logiczne myślenie i samodzielna analiza są wystarczające w sytuacjach dotyczących sensu życia, cierpienia, śmierci, dobra i zła. Odpowiedzi mogły wskazać, czy młodzi ludzie odczuwają potrzebę odwoływania się do religii, duchowości, tradycji, doświadczenia innych osób lub własnej intuicji.

Jako metodę badań wybrano ankietę, ponieważ umożliwiała ona zebranie wypowiedzi kilku osób w stosunkowo krótkim czasie. Metoda ta dawała respondentom możliwość samodzielnego formułowania odpowiedzi, szczególnie w przypadku pytań otwartych. Zastosowanie pięciu pytań otwartych było uzasadnione charakterem badanej problematyki. Wiara, autorytet i sens życia są zagadnieniami trudnymi do przedstawienia wyłącznie za pomocą gotowych wariantów odpowiedzi. Swobodna wypowiedź pozwalała badanym przedstawić osobiste przekonania i doświadczenia.

W ankiecie znalazły się również trzy pytania zawierające proponowane warianty odpowiedzi. Ułatwiały one respondentom dokonanie wyboru i umożliwiały późniejsze uporządkowanie wyników. Jednocześnie wprowadzenie odpowiedzi „inne” chroniło przed nadmiernym ograniczeniem wypowiedzi badanych. Ankietowany mógł wskazać możliwość nieuwzględnioną w kwestionariuszu, jeżeli żaden z zaproponowanych wariantów nie odpowiadał jego poglądom.

Zaletą ankiety była anonimowość, która miała szczególne znaczenie ze względu na osobisty charakter pytań. Religijność i problemy egzystencjalne należą do zagadnień, o których młodzież nie zawsze chce rozmawiać bezpośrednio z osobą dorosłą. Możliwość udzielenia odpowiedzi bez podawania danych osobowych mogła zwiększyć szczerość wypowiedzi i ograniczyć obawę przed oceną. Respondenci powinni mieć poczucie, że każda odpowiedź jest ważna i nie istnieją odpowiedzi właściwe ani niewłaściwe.

Dobór badanych miał charakter celowy. Podstawowym kryterium był wiek od piętnastu do dziewiętnastu lat, ponieważ obejmował osoby znajdujące się w okresie adolescencji. Jest to czas stopniowego uniezależniania się od rodziców, kształtowania tożsamości oraz podejmowania pierwszych poważniejszych decyzji dotyczących dalszej edukacji i przyszłego życia. Młodzi ludzie zaczynają wówczas krytycznie oceniać przekazywane im poglądy i samodzielnie określać własne stanowisko w sprawach światopoglądowych.

Łącznie w badaniu wzięło udział 20 osób. Pierwsza grupa liczyła 12 respondentów w wieku od 16 do 17 lat, natomiast druga obejmowała 8 osób w wieku od 17 do 18 lat. Mimo że przyjęte kryterium dopuszczało udział osób od piętnastego do dziewiętnastego roku życia, ostatecznie badana grupa była mniej zróżnicowana wiekowo. Należy więc pamiętać, że uzyskane wyniki odnoszą się przede wszystkim do młodzieży w wieku od 16 do 18 lat.

Liczebność grupy nie pozwala na odnoszenie wyników do całej populacji polskiej młodzieży. Badania miały charakter rozpoznawczy i dotyczyły konkretnej grupy wychowanków Domu Opiekuńczo-Wychowawczego im. Brata Alberta w Płocku. Środowisko, w którym przebywali respondenci, mogło wpływać na ich poglądy, doświadczenia oraz sposób postrzegania rodziny, autorytetów i wiary. Wyniki należało zatem interpretować z uwzględnieniem specyfiki badanej placówki.

Przeprowadzenie ankiety w świetlicy zapewniało badanym znane i bezpieczne otoczenie. Ważne było stworzenie warunków umożliwiających spokojne przeczytanie pytań i samodzielne sformułowanie odpowiedzi. Czas wynoszący od 15 do 20 minut był wystarczający do wypełnienia krótkiego kwestionariusza, a jednocześnie nie powodował nadmiernego zmęczenia respondentów. Przeprowadzenie badań w dwóch terminach umożliwiło objęcie ankietą większej liczby wychowanków.

Organizacja badań została więc podporządkowana przyjętym celom i specyfice analizowanego zagadnienia. Połączenie pytań otwartych i zamkniętych pozwoliło uzyskać zarówno dane nadające się do uporządkowania ilościowego, jak i bardziej osobiste wypowiedzi jakościowe. Zebrany materiał miał umożliwić poznanie znaczenia wiary w życiu młodzieży, jej systemu wartości, autorytetów oraz sposobów rozwiązywania problemów egzystencjalnych. Jednocześnie należało zachować ostrożność w formułowaniu wniosków ze względu na niewielką liczebność i specyficzny charakter badanej grupy.