Miejsce "Małego Księcia" w programie nauczania

Opierając się na twierdzeniach Marii Nagajowej, która w książce "ABC metodyki języka polskiego" [powstałej jeszcze przez reformą szkolnictwa, która wprowadziła gimnazja] podaje definicję programu nauczania, postaram się wskazać elementy charakterystyczne dla każdego programu.

W poszczególnych częściach omawianego dokumentu muszą się znaleźć przede wszystkim cele nauczania języka polskiego oraz oddzielny dla każdej klasy materiał nauczania w zakresie poszczególnych działów nauczania. Poza tym w obowiązującym do niedawna "Programie szkoły podstawowej - języka polskiego klas IV-VIII", ustalonym przez ministerstwo Edukacji Narodowej, podane zostały informacje o tygodniowej liczbie zajęć z języka polskiego i orientacyjny podział godzin na realizację poszczególnych działów nauczania. W programie tym określono również jaki poziom wiedzy i umiejętności mają osiągnąć uczniowie w danej klasie. Oprócz tego podano układ materiału oraz zaszeregowano dobór metod nauczania i organizację procesu nauczania.

W pracy tej z programu nauczania interesować mnie będzie przede wszystkim dział "Kształcenie literackie i kulturalne". W skład tego działu wchodzi: lektura obowiązkowa (czyli taka, którą musi poznać każdy uczeń w danej klasie), lektura uzupełniająca (czyli taka, z której wybiera się do omówienia niektóre tylko propozycje, w liczbie ustalonej przez program nauczania), oraz inne tekst lektury. Poza tym w dziale tym odnajdujemy takie punkty jak: sposób poznawania utworów, tworzenie systemu wartości, wiadomości o literaturze i kulturze oraz podstawy samokształcenia.

Cytując za programem nauczania: "Dobór lektur uwzględnia z jednej strony potrzebę ich dostosowania do zmieniających się wraz z rozwojem psychicznym zainteresowań i potrzeb czytelniczych dziecka, z drugiej konieczności stopniowego wprowadzania uczniów w tradycję literacką i przybliżenie im wartości literatury współczesnej."

Na lekturę obowiązkową i uzupełniającą w kl. IV składają się utwory nawiązujące do dziecięcych zainteresowań baśnią i fantastyką oraz utwory związane ze światem i środowiskiem bliskim dzieciom.
Natomiast w klasie V są to utwory wprowadzające w krąg mitów i legend. Poza tym twórcy omawianego programu proponują cykl bajek dydaktycznych, utwory związane ze światem i środowiskiem dziecka oraz wiersze poetów dawnych i współczesnych wprowadzających w tematykę domu, rodziny i domowego pejzażu. W klasie VI przewidziane zostały utwory z kręgu klasyki poetyckiej oparte na wierzeniach ludowych. Poza tym nowele dostosowane do zainteresowań dzieci bohaterem dziecięcym, lekturą przygodową, podróżniczą, fantastyczno-naukową. Oprócz prozy proponowane są utwory poetyckie oparte na tematach bliskich przeżyciom i doświadczeniom dzieci w środowisku przyrodniczym i społecznym (przede wszystkim utwory poetów XIX i XX wiecznych).

Na podstawie przedstawionego układu lektur można zauważyć, że wraz z przechodzeniem ucznia do kolejnych klas wzrasta stopień trudności omawianych tekstów. Zmienia się również sposób ich interpretowania. W młodszych klasach szkoły podstawowej dziecko zwraca uwagę przede wszystkim na przebieg wydarzeń, postacie, elementy fantastyczne i przygodowe. W starszych klasach coraz większego znaczenia nabierają natomiast sensy symboliczne, wartości moralne, problemy związane z relacjami międzyludzkimi oraz refleksja nad postępowaniem bohaterów. Z tego względu Mały Książę Antoine’a de Saint-Exupéry’ego zajmuje szczególne miejsce w kształceniu literackim. Utwór łączy bowiem prostą, baśniową fabułę z rozbudowaną warstwą filozoficzną.

Na pierwszy rzut oka książka może wydawać się opowieścią przeznaczoną przede wszystkim dla dzieci. Jej głównym bohaterem jest chłopiec pochodzący z niewielkiej planety, który odbywa podróż po wszechświecie, spotyka niezwykłe postacie, rozmawia ze zwierzętami i obserwuje zachowanie dorosłych. W utworze występują zatem elementy fantastyczne, przygodowe oraz baśniowe, odpowiadające zainteresowaniom młodszych czytelników. Jednocześnie każde wydarzenie i każda postać mogą zostać odczytane jako symbole określonych postaw, problemów i wartości. Powoduje to, że pełne zrozumienie utworu wymaga od ucznia odpowiedniego poziomu dojrzałości emocjonalnej oraz umiejętności odczytywania znaczeń ukrytych.

Mały Książę może być omawiany w kontekście utworów o charakterze fantastycznym i podróżniczym. Podróż głównego bohatera nie ma jednak wyłącznie charakteru przestrzennego. Jest ona przede wszystkim drogą prowadzącą do poznania ludzi, ich słabości, pragnień oraz sposobów rozumienia świata. Odwiedzając kolejne planety, Mały Książę spotyka króla, próżnego, pijaka, bankiera, latarnika i geografa. Każda z tych postaci reprezentuje określoną postawę życiową i ukazuje jedną z wad świata dorosłych. Dzięki temu uczniowie mogą zastanowić się nad sensem władzy, potrzebą uznania, samotnością, uzależnieniem, pracą, posiadaniem oraz gromadzeniem wiedzy pozbawionej bezpośredniego doświadczenia.

Utwór stwarza możliwość realizacji wielu celów kształcenia literackiego. Podczas omawiania książki uczniowie mogą ćwiczyć rozpoznawanie narratora, określanie elementów świata przedstawionego, charakteryzowanie bohaterów oraz wskazywanie przyczyn i skutków wydarzeń. Mogą również analizować kompozycję utworu, porządkować etapy podróży Małego Księcia i określać znaczenie poszczególnych spotkań. Szczególne znaczenie ma jednak kształcenie umiejętności interpretacji symboli. Planety, róża, lis, pustynia, studnia, wąż czy baobaby nie są jedynie elementami fabuły, ale niosą ze sobą dodatkowe znaczenia.

Ważne miejsce w interpretacji utworu zajmuje róża. Jest ona postacią piękną, lecz jednocześnie wymagającą, dumną i nie zawsze szczerą wobec Małego Księcia. Bohater początkowo nie potrafi właściwie zrozumieć jej zachowania, dlatego opuszcza swoją planetę. Dopiero w czasie podróży zaczyna dostrzegać, że uczucia nie zawsze wyrażane są w sposób bezpośredni. Zrozumienie relacji Małego Księcia z różą pozwala na rozmowę o miłości, odpowiedzialności, przywiązaniu, trosce i potrzebie dostrzegania tego, co ukrywa się pod powierzchnią słów oraz zachowań.

Istotne znaczenie ma również spotkanie z lisem. To właśnie lis wyjaśnia bohaterowi, czym jest oswajanie i dlaczego więź z drugim człowiekiem nadaje mu szczególną wartość. Rozmowa ta może stać się punktem wyjścia do dyskusji o przyjaźni, zaufaniu oraz odpowiedzialności za osoby, z którymi nawiązujemy relacje. Uczniowie mogą zastanowić się, dlaczego budowanie więzi wymaga czasu, cierpliwości i zaangażowania, a także dlaczego utrata bliskiej osoby wiąże się z cierpieniem. Problematyka ta jest bliska doświadczeniom młodych ludzi, którzy na etapie szkolnym zaczynają przywiązywać coraz większą wagę do relacji rówieśniczych.

Omawianie Małego Księcia służy również tworzeniu systemu wartości, który został wymieniony jako jeden z elementów działu „Kształcenie literackie i kulturalne”. Utwór porusza problemy odpowiedzialności, miłości, przyjaźni, samotności, poświęcenia i wierności. Krytycznie przedstawia natomiast materializm, próżność, nadmierne przywiązanie do liczb oraz brak wyobraźni. Dorośli ukazani w książce często zajmują się sprawami, które uważają za niezwykle poważne, lecz które z punktu widzenia dziecka okazują się pozbawione rzeczywistego znaczenia. Autor przeciwstawia im dziecięcą wrażliwość, zdolność dziwienia się oraz umiejętność dostrzegania piękna.

Nie oznacza to jednak, że książka przedstawia świat dzieci i dorosłych w sposób całkowicie jednoznaczny. Mały Książę także popełnia błędy. Nie rozumie róży, opuszcza ją i dopiero w czasie podróży zdobywa doświadczenia pozwalające mu właściwie ocenić własne postępowanie. Dzięki temu bohater może być omawiany jako postać dynamiczna, która zmienia się pod wpływem przeżytych wydarzeń. Uczniowie mogą obserwować proces jego dojrzewania oraz zastanowić się, czego nauczyły go kolejne spotkania.

Książka Saint-Exupéry’ego umożliwia także podejmowanie zagadnień związanych z różnicami między światem dziecka a światem dorosłych. Już na początku narrator wspomina o swoich rysunkach przedstawiających węża boa, który połknął słonia. Dorośli widzieli w nich jedynie kapelusz, ponieważ nie potrafili spojrzeć na obraz z wyobraźnią. Fragment ten może służyć rozmowie o sposobach postrzegania rzeczywistości, schematycznym myśleniu oraz ograniczeniach wynikających z nadmiernego przywiązania do praktycznych i wymiernych wartości.

Podczas pracy z utworem nauczyciel może stosować różnorodne metody. Oprócz tradycyjnej analizy tekstu można wykorzystać dyskusję, dramę, przekład intersemiotyczny, pracę w grupach czy elementy metody projektu. Uczniowie mogą przygotowywać charakterystyki mieszkańców planet, tworzyć ilustracje symboliczne, odgrywać rozmowę Małego Księcia z lisem, projektować własną planetę lub pisać list do wybranego bohatera. Możliwe jest także porównanie tekstu z jego adaptacjami filmowymi, teatralnymi lub ilustracjami wykonanymi przez autora.

Ważną zaletą Małego Księcia jest możliwość powracania do niego na różnych etapach życia. Młodszy czytelnik koncentruje się zazwyczaj na fantastycznej podróży i niezwykłych przygodach bohatera. Starszy dostrzega problemy samotności, przemijania, odpowiedzialności i trudności w budowaniu relacji. Dorosły może natomiast odczytać książkę jako krytykę świata podporządkowanego posiadaniu, liczbom i użyteczności. Wieloznaczność utworu sprawia więc, że odpowiada on założeniu programu, zgodnie z którym dobór lektury powinien uwzględniać zarówno zainteresowania ucznia, jak i potrzebę wprowadzania go w wartościową tradycję literacką.

Można zatem uznać, że Mały Książę znajduje właściwe miejsce przede wszystkim w starszych klasach szkoły podstawowej. Uczniowie posiadają wówczas wystarczające doświadczenie czytelnicze, aby dostrzec nie tylko warstwę przygodową, ale także ukryte sensy utworu. Jednocześnie poruszane w książce zagadnienia pozostają bliskie ich potrzebom i przeżyciom. Poszukiwanie przyjaźni, poczucie osamotnienia, niezrozumienie ze strony dorosłych, potrzeba akceptacji oraz odpowiedzialność za drugiego człowieka należą do problemów, które mogą skłaniać młodych czytelników do osobistej refleksji. Dzięki temu utwór Saint-Exupéry’ego może spełniać zarówno funkcję poznawczą, wychowawczą, jak i estetyczną, stanowiąc ważny element szkolnego kształcenia literackiego.

M. Nagajowa, ABC metodyki języka polskiego dla początkujących nauczycieli, Warszawa 1990