Wpływ rodziny z problemem alkoholowym na zachowanie się dzieci

Dziecko zaczyna chodzić do szkoły w siódmym roku życia. W tym wieku posiada ono już pewien zasób wiedzy, którą sobie przyswoiło pod wpływem domowego otoczenia. Wiedza taka zazwyczaj pozostaje w pewnej zależności od tego, kim są rodzice dziecka, od ich stanu posiadania i możliwości finansowych. Nie dziwi więc fakt, że dziecko przychodzi do szkoły z różnym zasobem wiadomości, innymi zainteresowaniami i różnymi wzorcami zachowania. Stąd też wywodzi się nierówny poziom umysłowy i różny charakter upodobań. Ważne zadanie w tym momencie spełnia szkoła, która jest kolejnym środowiskiem wychowawczym dziecka.[1]

Na pytanie, co to jest wychowanie, można w literaturze znaleźć różne odpowiedzi. Według Wincentego Okonia wychowanie to świadomie organizowana działalność społeczna oparta na stosunku wychowawczym między wychowankiem w wychowawcą, której celem jest wywołanie zamierzonych zmian w osobowości wychowanka.[2]

Natomiast wychowanie według H. Radlińskiej polega na pielęgnowaniu rozwoju, na uczeniu sztuki odszukiwania i wyboru wartości istniejących oraz czynienia z nich narzędzi własnego trudu, na wzbogaceniu wiedzy, na wyrabianiu sprawności w kierowaniu sobą i wykonywaniu pracy. Cechą wychowania jest samorzutny rozwój wychowanków i związane z tym ich wrastanie w środowisko. Słusznie podkreśla się że „za nikogo nie można się rozwijać”, a jedynie „ochraniać rozwój przed zaburzeniami i wspomagać go, przypominając jednocześnie, iż istoty ludzkie zakorzenią się w glebie społecznej inaczej niż rośliny w ziemi, trudno powiedzieć, co odnajdą i co przyswoją.[3]

Rodzina jest pierwszym środowiskiem, w którym dziecko poznaje normy społeczne, uczy się sposobów wyrażania emocji oraz nawiązywania relacji z innymi ludźmi. To właśnie zachowania rodziców stają się dla niego pierwszymi wzorami postępowania. Jeżeli środowisko rodzinne zapewnia dziecku poczucie bezpieczeństwa, stabilność i zaspokojenie podstawowych potrzeb emocjonalnych, może ono rozwijać zaufanie do siebie oraz innych osób. Inaczej sytuacja wygląda w rodzinach, w których występuje problem alkoholowy. Nadużywanie alkoholu przez jednego lub oboje rodziców może zaburzać funkcjonowanie całej rodziny, wpływając szczególnie silnie na rozwój i zachowanie dzieci.

Problem alkoholowy nie ogranicza się wyłącznie do osoby uzależnionej. Jego skutki odczuwają wszyscy członkowie rodziny. Codzienne życie może być podporządkowane zachowaniu osoby pijącej, jej nastrojom, okresom nietrzeźwości oraz podejmowanym przez nią decyzjom. Atmosfera domu staje się wówczas zmienna i trudna do przewidzenia. Dziecko nie wie, w jakim stanie zastanie rodzica, czy będzie on spokojny, obojętny, agresywny, czy też nadmiernie wylewny. Brak przewidywalności wywołuje niepewność oraz stałe napięcie emocjonalne.

Jedną z podstawowych potrzeb dziecka jest poczucie bezpieczeństwa. W rodzinie z problemem alkoholowym potrzeba ta może nie być właściwie zaspokajana. Rodzice zajęci własnymi trudnościami nie zawsze są w stanie zapewnić dziecku wystarczającą opiekę, zainteresowanie i wsparcie. Może ono doświadczać zaniedbania emocjonalnego, a niekiedy także materialnego. Nie zawsze oznacza to całkowity brak troski ze strony rodziców. Często osoby nadużywające alkoholu przeplatają okresy zainteresowania dzieckiem z obojętnością lub wybuchami złości. Taka niekonsekwencja utrudnia dziecku zrozumienie zachowań dorosłych i budowanie stabilnej więzi.

Dzieci wychowujące się w rodzinach z problemem alkoholowym mogą przejawiać bardzo zróżnicowane zachowania. Niektóre stają się wycofane, nieśmiałe i lękliwe. Unikają kontaktów z rówieśnikami, rzadko wypowiadają się na lekcjach i niechętnie mówią o swoim życiu rodzinnym. Obawiają się, że inni dowiedzą się o sytuacji panującej w domu. Mogą odczuwać wstyd, mimo że nie ponoszą odpowiedzialności za zachowanie rodzica. Ukrywanie problemu wymaga od nich dużego wysiłku emocjonalnego i może prowadzić do poczucia osamotnienia.

Inne dzieci reagują nadmierną aktywnością, agresją lub łamaniem zasad. Zachowania takie mogą stanowić sposób rozładowywania napięcia, zwracania na siebie uwagi albo obrony przed odczuwanym lękiem. Uczeń może wdawać się w konflikty, reagować złością na uwagi nauczyciela, przeszkadzać podczas zajęć lub prowokować rówieśników. Nie zawsze zachowania te wynikają ze świadomej chęci sprawiania trudności. Mogą być sygnałem, że dziecko nie potrafi inaczej poradzić sobie z nagromadzonymi emocjami.

Częstym zjawiskiem jest także nadmierna odpowiedzialność dziecka. W rodzinie, w której jeden z rodziców nie wypełnia swoich obowiązków, dziecko może próbować przejąć część jego roli. Opiekuje się młodszym rodzeństwem, wykonuje liczne prace domowe, pilnuje osoby pijącej lub stara się chronić drugiego rodzica. W szkole może być wyjątkowo obowiązkowe, spokojne i samodzielne. Pozornie nie sprawia żadnych problemów, jednak przyjęcie odpowiedzialności nieodpowiedniej do wieku stanowi dla niego duże obciążenie. Takie dziecko może mieć trudność z odpoczynkiem, spontaniczną zabawą i wyrażaniem własnych potrzeb.

Sytuacja rodzinna wpływa również na wyniki w nauce. Stałe napięcie, brak spokojnego miejsca do pracy, zakłócony sen oraz konieczność zajmowania się problemami domowymi mogą utrudniać koncentrację. Uczeń może przychodzić do szkoły zmęczony, nieprzygotowany lub bez potrzebnych przyborów. Zdarza się, że opuszcza zajęcia, ponieważ musi pozostać w domu albo obawia się pozostawienia rodziny bez nadzoru. Niepowodzenia szkolne mogą dodatkowo obniżać jego poczucie własnej wartości i wzmacniać przekonanie, że nie jest w stanie osiągnąć sukcesu.

Nie wszystkie dzieci z rodzin, w których występuje problem alkoholowy, reagują jednak w ten sam sposób. Ich zachowanie zależy od wielu czynników, między innymi wieku, cech osobowości, stopnia nasilenia problemu, relacji z drugim rodzicem oraz dostępności wsparcia ze strony dalszej rodziny, nauczycieli czy innych dorosłych. Nie można więc zakładać, że każde dziecko z takiego środowiska będzie przejawiało trudności wychowawcze lub osiągało słabe wyniki. Część dzieci, mimo niekorzystnych warunków, funkcjonuje prawidłowo dzięki obecności osoby zapewniającej im bezpieczeństwo i akceptację.

Szczególne znaczenie ma postawa szkoły. Nauczyciel, który obserwuje ucznia przez dłuższy czas, może zauważyć niepokojące zmiany w jego wyglądzie, zachowaniu, frekwencji lub osiągnięciach. Pojedynczy objaw nie powinien być podstawą do pochopnego formułowania wniosków. Dopiero powtarzające się sygnały mogą wskazywać na potrzebę dokładniejszego rozpoznania sytuacji. Wśród takich sygnałów mogą znaleźć się częste spóźnienia, brak przygotowania, senność, gwałtowne zmiany nastroju, nadmierna czujność, agresja, izolowanie się od grupy lub wyraźna niechęć do powrotu do domu.

Rozmowa z dzieckiem powinna być prowadzona spokojnie, z zachowaniem taktu i poszanowaniem jego godności. Nauczyciel nie powinien wywierać nacisku ani domagać się szczegółowego opowiadania o sytuacji rodzinnej. Ważniejsze jest stworzenie atmosfery, w której uczeń może poczuć, że zostanie wysłuchany i potraktowany poważnie. Należy unikać krytykowania rodziców w obecności dziecka, ponieważ mimo ich niewłaściwego zachowania może być ono z nimi silnie związane emocjonalnie.

Pomoc uczniowi powinna być podejmowana we współpracy z pedagogiem, psychologiem szkolnym, wychowawcą i dyrekcją. W zależności od sytuacji konieczne może być również nawiązanie kontaktu z odpowiednimi instytucjami wspierającymi rodzinę. Działania powinny zmierzać zarówno do zapewnienia dziecku bezpieczeństwa, jak i udzielenia mu pomocy emocjonalnej i edukacyjnej. Ważne jest stworzenie w szkole miejsca, w którym może ono otrzymać wsparcie, spokojnie odrobić zadania, porozmawiać z zaufaną osobą oraz doświadczyć stabilnych i przewidywalnych zasad.

Istotną rolę odgrywa również grupa rówieśnicza. Dziecko z rodziny dotkniętej problemem alkoholowym może obawiać się odrzucenia lub ośmieszenia. Nauczyciel powinien więc przeciwdziałać wykluczaniu, obrażaniu i rozpowszechnianiu informacji dotyczących sytuacji rodzinnej ucznia. Wspierające relacje z kolegami mogą zmniejszać jego poczucie osamotnienia i stanowić ważny czynnik chroniący przed negatywnymi skutkami trudnych doświadczeń.

Rodzina z problemem alkoholowym może zatem w znacznym stopniu wpływać na rozwój emocjonalny, społeczny i poznawczy dziecka. Skutki te nie zawsze są widoczne w postaci wyraźnych trudności wychowawczych. Czasami ukrywają się za nadmierną obowiązkowością, spokojem i pozorną dojrzałością. Dlatego każde niepokojące zachowanie powinno być rozpatrywane w szerszym kontekście sytuacji dziecka. Odpowiednio wczesna reakcja szkoły, wsparcie specjalistyczne oraz obecność życzliwego i godnego zaufania dorosłego mogą ograniczyć negatywne następstwa życia w rodzinie z problemem alkoholowym i pomóc dziecku w prawidłowym rozwoju.

[1] C. A. Helvetius, O człowieku, jego zdolnościach umysłowych i wychowaniu, Wrocław-Warszawa-Kraków 1976, s. 19.
[2] W. Okoń, op. cit., s. 424.
[3] H. Radlińska, Pedagogika społeczna, Wrocław 1961, s. 325.