Rodzina środowiskiem wychowawczym

Rodzina jest pierwszym i najważniejszym środowiskiem wychowawczym. Ma ona największy wpływ na rozwój psychiczny dziecka. Nawet w Deklaracji Praw Dziecka jest punkt, że koniecznym warunkiem prawidłowego rozwoju osobowości dziecka jest wychowanie go w atmosferze miłości i zrozumienia. Dziecko ma prawo do tego, aby jego rozwój odbywał się pod opieką własnych rodziców. Powinni oni ponosić odpowiedzialność za dziecko i jego zachowanie w każdym wypadku.[1]

Rodzina jako podstawowe środowisko wychowawcze oddziałuje na dziecko od pierwszych chwil jego życia. To właśnie w niej dziecko po raz pierwszy doświadcza bliskości, bezpieczeństwa, troski oraz zainteresowania ze strony innych osób. Rodzice i pozostali członkowie rodziny stają się dla niego pierwszymi wzorami zachowania, a ich postawy, sposób porozumiewania się i reagowania na różne sytuacje wpływają na kształtowanie osobowości dziecka. W środowisku rodzinnym poznaje ono podstawowe normy społeczne, uczy się odróżniania dobra od zła oraz zdobywa pierwsze doświadczenia dotyczące relacji międzyludzkich.

Jednym z najważniejszych zadań rodziny jest zaspokajanie podstawowych potrzeb dziecka. Oprócz potrzeb biologicznych, takich jak pożywienie, odpoczynek, odpowiednie warunki mieszkaniowe czy opieka zdrowotna, szczególnego znaczenia nabierają potrzeby psychiczne. Dziecko powinno czuć się kochane, akceptowane i bezpieczne. Potrzebuje również uznania, zainteresowania i poczucia przynależności do najbliższej grupy społecznej. Prawidłowe zaspokojenie tych potrzeb sprzyja rozwojowi emocjonalnemu, budowaniu poczucia własnej wartości oraz kształtowaniu zaufania do innych ludzi.

Atmosfera panująca w rodzinie ma ogromne znaczenie dla rozwoju psychicznego dziecka. W rodzinie, w której dominują życzliwość, wzajemny szacunek, spokój i otwarta komunikacja, dziecko ma możliwość swobodnego wyrażania emocji oraz dzielenia się swoimi przeżyciami. Uczy się, że jego problemy są ważne, a dorośli są gotowi udzielić mu pomocy. Natomiast częste konflikty, brak zainteresowania, nadmierna krytyka lub nieprzewidywalne reakcje rodziców mogą wywoływać lęk, niepewność i obniżenie samooceny.

Rodzina przekazuje dziecku określony system wartości. Proces ten odbywa się zarówno poprzez bezpośrednie rozmowy i wyjaśnienia, jak i przez codzienne zachowania dorosłych. Dziecko obserwuje, w jaki sposób rodzice odnoszą się do siebie, do innych ludzi, do pracy, obowiązków oraz zasad społecznych. Jeżeli wymagania stawiane dziecku nie są zgodne z postępowaniem rodziców, oddziaływania wychowawcze tracą na skuteczności. Rodzic, który oczekuje prawdomówności, szacunku lub odpowiedzialności, powinien sam prezentować takie postawy w codziennym życiu.

Duże znaczenie ma sposób sprawowania władzy rodzicielskiej oraz stosowane metody wychowawcze. Nadmierna surowość, częste kary i ograniczanie samodzielności mogą prowadzić do lęku, uległości lub buntu. Z kolei całkowity brak wymagań i pozwalanie dziecku na wszystko utrudniają mu przystosowanie się do zasad obowiązujących poza domem. Najbardziej korzystna jest postawa oparta na miłości, konsekwencji i stawianiu jasno określonych granic. Dziecko powinno wiedzieć, czego się od niego oczekuje i jakie są następstwa określonych zachowań, a jednocześnie mieć pewność, że jest akceptowane niezależnie od popełnianych błędów.

Istotnym zadaniem rodziny jest przygotowanie dziecka do samodzielnego funkcjonowania. Rodzice powinni stopniowo powierzać mu obowiązki dostosowane do wieku i możliwości. Mogą one obejmować sprzątanie zabawek, dbanie o własne rzeczy, pomoc przy prostych pracach domowych czy przygotowanie potrzebnych materiałów do przedszkola lub szkoły. Wykonywanie takich czynności uczy odpowiedzialności, systematyczności i wytrwałości. Nadmierne wyręczanie dziecka może natomiast prowadzić do zależności od dorosłych i trudności w podejmowaniu samodzielnych decyzji.

Rodzina ma także istotny wpływ na rozwój poznawczy dziecka. Rozmowy, wspólne czytanie książek, zabawy, wycieczki, obserwowanie przyrody czy wykonywanie prostych doświadczeń rozwijają ciekawość i zainteresowanie otaczającym światem. Rodzice mogą zachęcać dziecko do zadawania pytań, poszukiwania odpowiedzi i samodzielnego rozwiązywania problemów. Ważne jest przy tym, aby nie ograniczać aktywności poznawczej jedynie do wykonywania ćwiczeń edukacyjnych. Dziecko uczy się przede wszystkim poprzez zabawę, działanie, obserwację i bezpośrednie doświadczenie.

Szczególne znaczenie ma rozwój mowy i umiejętności komunikacyjnych. Dziecko, z którym często się rozmawia, łatwiej wzbogaca słownictwo i uczy się formułowania wypowiedzi. Ważne jest nie tylko mówienie do dziecka, lecz także uważne słuchanie tego, co ma ono do przekazania. Rodzice powinni okazywać zainteresowanie jego opowieściami, zadawać pytania i zachęcać do wyrażania własnych opinii. Dzięki temu dziecko nabiera odwagi w kontaktach z innymi i rozwija umiejętność porozumiewania się.

W rodzinie dziecko zdobywa również pierwsze doświadczenia społeczne. Uczy się współpracy, dzielenia się, pomagania innym i rozwiązywania konfliktów. Relacje z rodzeństwem, rodzicami i dalszymi krewnymi przygotowują je do funkcjonowania w grupie rówieśniczej. Dziecko stopniowo poznaje swoje prawa i obowiązki, uczy się uwzględniać potrzeby innych osób oraz kontrolować własne zachowanie. Właściwe relacje rodzinne ułatwiają późniejsze przystosowanie do środowiska przedszkolnego i szkolnego.

Nie wszystkie rodziny zapewniają jednak dziecku jednakowe warunki rozwoju. Sytuacja materialna, liczba członków rodziny, wykształcenie rodziców, ich czas pracy, stan zdrowia czy problemy rodzinne mogą wpływać na sposób sprawowania opieki i realizowania zadań wychowawczych. Należy jednak podkreślić, że wysoki poziom materialny nie jest najważniejszym warunkiem prawidłowego wychowania. Znacznie większe znaczenie mają zainteresowanie dzieckiem, stabilność emocjonalna, konsekwencja oraz gotowość do wspólnego spędzania czasu.

W sytuacji wystąpienia trudności wychowawczych rodzice powinni mieć możliwość skorzystania ze wsparcia nauczyciela, pedagoga, psychologa lub innych specjalistów. Zwrócenie się o pomoc nie oznacza braku kompetencji wychowawczych, lecz świadczy o odpowiedzialności i trosce o dobro dziecka. Wczesne rozpoznanie problemu pozwala szybciej podjąć odpowiednie działania oraz zapobiec jego nasileniu.

Rodzina nie działa w oderwaniu od innych środowisk. Wraz z rozpoczęciem edukacji przedszkolnej i szkolnej część zadań związanych z rozwojem dziecka przejmują nauczyciele i wychowawcy. Nie oznacza to jednak ograniczenia odpowiedzialności rodziców. Najlepsze efekty osiąga się wtedy, gdy rodzina i placówka edukacyjna przekazują podobne zasady, wzajemnie się informują oraz wspólnie podejmują działania wspierające dziecko. Spójność wymagań daje mu poczucie bezpieczeństwa i ułatwia zrozumienie obowiązujących norm.

Można zatem stwierdzić, że rodzina odgrywa podstawową i niezastąpioną rolę w procesie wychowania. To w niej kształtują się pierwsze postawy, nawyki, wartości i sposoby reagowania. Prawidłowo funkcjonujące środowisko rodzinne stwarza dziecku warunki do harmonijnego rozwoju emocjonalnego, społecznego, poznawczego i moralnego. Miłość, akceptacja, konsekwencja oraz zainteresowanie potrzebami dziecka stanowią fundament, na którym opiera się jego późniejsze funkcjonowanie w przedszkolu, szkole i życiu społecznym.

[1] L. Wołoszynowa, Materiały do nauczania psychologii, t.2., Warszawa 1966, s. 296.